Japanse fotografie die ik niet heb gezien

Dit is het verhaal over Japanse fotografie die ik niet heb gezien.

Het verhaal begint bij het februari nummer van de British Journal of Photography, waarin ik een artikel vond van Jörg Colberg over het boek Silence and Image van de hand van Mariko Takeuchi. Zij is hoogleraar aan de Kyoto Universiteit voor Kunst en Design en schreef de afgelopen jaren uitgebreid over fotografie, in boeken, kranten, tijdschriften en in haar eigen blog. Helaas kan ik haar blogpagina niet vinden op internet en ook een uitgebreid interview met haar uit 2009 is niet meer op te roepen. Het boek Silence and Image is bij bol.com nog niet bekend, ik kan het alleen bij buitenlandse boekensites bestellen. Voorlopig zit ik dus nog zonder boek.

Jörg Colberg schrijft over fotografie (o.a. in FOAM), hij heeft een online blog/tijdschrift over fotografie (Conscientious) en publiceerde vorig jaar het boek Understanding Photo Books. In zijn beschrijving van het boek Silence and Image zegt hij o.a. dat er in Japan veel méér dan in het Westen over fotografie wordt geschreven, door deskundigen, journalisten en fotografen zelf. Hij noemde daarbij helaas niet het boek waarmee het voor mij allemaal begon, waar het de Japanse fotografie betreft, namelijk Setting Sun (uit 2006). Dit is een bundel van teksten die zijn geschreven door Japanse fotografen over hun fotografie, gebundeld rond een aantal thema’s. Met een voorwoord van Anne Wilkes Tucker. Ik vond dat boek op Paris Photo in 2008 bij de stand van uitgeverij Aperture en ik beschouw het nog steeds als mijn mooiste fotoboek! Het bijzondere van het boek is dat er vrijwel geen foto in staat, alleen maar tekst. Op Paris Photo 2008 was Japanse fotografie het specifieke thema. Mariko Takeuchi (van Silence and Image) organiseerde de bijbehorende tentoonstelling (foto’s films, boeken) en schreef de toelichtende tekst hierbij.

Omdat ik dacht dat Jörg Colberg het boek Stting Sun misschien niet kende stuurde ik hem een mail en vroeg hem daarnaar. Hij mailde direct terug dat hij het boek zeker kende, dat hij het ook in zijn bezit had, maar dat hij van de uitgever had begrepen dat het boek uitverkocht is. Hij schreef erbij dat hij ook vindt dat Japanse fotografen heel goed en interessant schrijven over hun fotografie en dat hij net gestart is met een nieuw project op dat terrein. Ik heb hem gevraagd mij op de hoogte te houden.

Anne Wilkes Tucker noemt hij overigens wèl in zijn artikel over Silence and Image. Zij schreef in 2003 het boek The history of Japanese Photography. Colberg haalt een zin van haar aan uit de Inleiding van dat boek: Als je de culturele verschillen (tussen fotografen uit verschillende landen – HV) verkleint, zonder dat daar reden toe is, dan verklein je daarmee tevens het aantal niveaus waarop je hun werk kunt benaderen. Op deze zin kom ik verderop nog terug. Helaas is haar boek uitverkocht en dus alleen als antiquarische uitgave verkrijgbaar!

Datzelfde geldt voor het boek Japanese photobooks of the 1960s and 70s, van de hand van Ivan Vartanian en Riuchi Kaneko. Maar ook dit boek over Japanse fotoboeken blijkt dus uitverkocht te zijn. Ivan Vartanian was overigens ook een van de redacteuren van mijn favoriete boek Setting Sun. Het is een klein wereldje.

Uitverkocht is ook de publicatie New Japanese Photography, dat is uitgebracht door het Museum of Modern Art (MoMa) in New York bij de gelijknamige tentoonstelling uit 1994. Die tentoonstelling, de eerste in z’n soort over Japanse fotografie, werd samengesteld door de MoMa-curator John Szarkowski en Shoji Yamagishi (uitgever van een gerenommeerd fototijdschrift in Japan: Camera Mainichi). De bijbehorende catalogus in boekvorm is alleen antiquarisch wellicht nog te krijgen. Wèl is de publicatie in zijn geheel als pdf beschikbaar op de website van MoMa – inclusief alle foto’s!

In 2013 verscheen er een interessant overzichtsartikel over de tentoonstelling New Japanese Photography (1974), de reacties en kritieken daarop. Het artikel heet Distinctiveness vs. Universalism. Het eindigt met een filosofische beschouwing over het al dan niet aanwijsbare verschil tussen Japanse en Westerse fotografie. Het artikel is geschreven door Yoshiaki Kai, een Japanse kunsthistoricus en is eigenlijk een bewerking van een deel van zijn dissertatie. Hij begint zijn artikel met een beschrijving van de ingewikkelde manier waarop de tentoonstelling tot stand kwam en hoe uiteindelijk twee curatoren (John Szarkowsky en Shoji Yamagishi) met èlk een eigen insteek (JS: distinctiveness  en SY: universalism) een gezamenlijk product moesten maken.
John Szarkowski vond dat de tentoonstelling duidelijk een specifieke Japanse kijk op fotografie liet zien, die overigens niet zozeer met de Japanse oude traditie te maken had, maar vooral met de snelheid waarmee de Japanse cultuur na de 2e Wereld Oorlog veranderde. De wat rommelige Japanse fotografie, zonder één duidelijke stijl paste daarbij, vindt hij.
De Japanse curator Shoji Yamagishi kijk daar anders tegenaan en vindt dat er eigenlijk geen sprake is van een specifieke Japanse fotocultuur, maar wel van voorbeelden van individuele creativiteit van Japanse fotografen (intuïtief, spontaan, actief). Maar dat is volgens hem bij Westerse fotografen net zo.
De Inleiding van de catalogus is door die tegenstelling een wat gespleten tekst, en (vertelt Yoshiaki Kai) er zijn zelfs duidelijke verschillen tussen de Engelse en Japanse tekst (die eigenlijk hetzelfde zouden moeten zijn). Anne Wilkes Tucker schaart zich met haar eerder aangehaalde opmerking (zie de 4e alinea van deze blog) achter John Szarkowski en vraag aandacht voor de (culturele) verschillen tussen de Japanse fotografie en de Westerse fotografie.

Een heel concreet voorbeeld van het verschil tussen Westerse fotografen en Japanse fotografen, zoals dat tot uiting kwam bij deze tentoonstelling, is dat Westerse fotografen gewend zijn hun foto’s als individuele prints in een lijst te presenteren, terwijl Japanse fotografen hun foto’s meer als series presenteren, in een tijdschrift of fotoboek. John Szarkowski liet in Japan van alle getoonde foto’s individuele prints maken, of soms ook kleine series, zoals op de beelden van de tentoonstelling (links en rechts boven) te zien is. Dat verschil in aanpak is niet toevallig, maar een uiting van een verschil in cultuur, waarbij de Japanse fotografen veel minder nadruk leggen op hun individuele stijl, die kan ook snel wisselen, en meer op het geheel (de serie, de reportage, het boek) dan op de individuele foto’s.

In zijn literatuurlijst verwijst Yoshiaki Kai o.a. naar het boek van Anne Willes Tucker uit 2003 (The history of Japanese photography), dat dus niet meer te krijgen is. Maar als alternatief noemt hij ook Photography and Japan van Karen M. Fraser uit 2011, maar ook dat boek is helaas niet meer leverbaar.

In 1979 organiseerde John Szarkowski en Shoji Yamagishy nóg een tentoonstelling New York over Japanse fotografie, getiteld Japan: a Self-Portrait, deze keer in het International Centre for Photography (ICP). Het ICP bracht hierbij ook een gelijknamig boek uit met als auteur Yoshi Yamagishy. Maar helaas is ook dit boek niet meer leverbaar.

In 2015 publiceerde Pablo Figueroa een reactie op het artikel van Yoshiaki Kai uit 2013, onder de titel: “Uniqueness” in Japanese Art Photography: Toward situating images in context. In dit artikel plaatst Figueroa vraagtekens bij het unieke karakter van de Japanse fotografie. Simpel gezegd is Japan volgens hem de afgelopen decennia overspoeld met beelden vanuit de hele wereld en Japanse fotografen zijn daar via internet en sociale media constant mee geconfronteerd. En dat vind je terug in de foto’s. Natuurlijk zijn er wel unieke beelden met een eigen stijl van Japanse fotografen, maar dat is vooral het gevolg van de persoonlijke creativiteit van die fotografen.

Figuerao verwijst voor de onderbouwing van zijn artikel o.a. naar een boek van John W. Dower: A century of Japanese Photography. En u raadt het al, ook dit boek is niet meer leverbaar.

Alles bij elkaar opgeteld heb ik de afgelopen weken heel veel gelezen over Japanse fotografie en over allerlei boeken over Japanse fotografie. Maar tegelijkertijd heb ook zo goed als geen Japanse foto’s gezien! Dat is toch wel merkwaardig! Vandaar deze blog:

Over Japanse fotografie die ik niet heb gezien!