Russische kleurenfotografie uit 1910!


Deze blog gaat over de werkelijk wonderbaarlijke foto’s van Sergei Michailov Prokudin-Gorskii (1863 – 1944). Een in de fotografie vrijwel onbekende Rus, die erin slaagde om lang geleden, namelijk rond 1910 (!!), met een eigen procédé prachtig scherpe kleurenfoto’s te maken. Kleurenfotografie bestond toen nog nauwelijks. De meeste kleurenfoto’s waren zwart-wit afdrukken, die achteraf ingekleurd werden. De kleurenfoto’s van Prokudin-Gorskii waren scherp en intensief van kleur. Kijk bijvoorbeeld naar deze foto van drie boerenmeisjes. Een foto waar ik gelijk verliefd op werd. Een eeuw geleden genomen!

Officieel werd de eerste kleurenfoto in 1861 door de Schotse fotograaf Thomas Sutton gemaakt. Later (begin 20e eeuw) ontwikkelden de gebroeders Lumière de zgn. autochrome, een kleurenfoto met behulp van gekleurde zetmeelkorrels. Maar het duurde lang voordat de kleurenfotografie op grote schaal bruikbaar was. Pas vanaf 1960 gingen amateurs hun zwart-wit films vervangen door kleurenfilm (zoals Kodachrome). De komst van de digitale fotografie (rond 2000) betekende het einde van de kleurenfilm.

Tegen deze achtergrond is het heel bijzonder dat Prokudin-Gorskii al bijna een eeuw eerder werkte met een bruikbaar (zij het bewerkelijk) procédé voor het maken van kleurenfoto’s. Hij hanteerde de zgn. additieve benadering van de kleurenfotografie. Daarbij zijn de basiskleuren rood, groen en blauw. Prokudin-Gorskii bouwde een eigen driekleuren camera, waarmee hij – op een glasplaat van 9 bij 24 cm – drie achtereenvolgende opnamen van hetzelfde onderwerp door een rood, groen en blauw kleurenfilter kon maken. De resulterende zwart-wit negatieven combineerde hij dan in drie stappen tot een kleurenafdruk, bij elke stap gebruik makend van kleurstof die complementair van kleur was aan die van  het gebruikte filter (zie bijgaande foto). Maar dat was wel veel werk. Voor het maken van één afdruk had hij twee tot drie dagen nodig. Prokudin-Gorskii gaf dan ook de voorkeur aan diaprojectie van zijn foto’s, waarbij de drie positieven (getrokken van de oorspronkelijke negatieven) via kleurenfilters en een door hemzelf ontwikkelde techniek van prismaprojectie werden gecombineerd tot één kleurenbeeld. Dat was veel minder werk en zag er prachtig uit.

In 1908 vroeg Prokudin-Gorskii aan de vermaarde Russische schrijver Lev Tolstoj of hij een kleurenfoto van hem mocht maken. Die foto werd gepubliceerd op Tolstoj’s tachtigste verjaardag. Toen tsaar Nicolaas II de foto’s van Prokudin-Gorskii zag gaf hij hem de opdracht het hele Russische imperium in kleur vast te leggen. Bedenk daarbij dat de tsaar veel delen van zijn rijk zelf nog nooit had gezien! Prokudin-Gorskii fotografeerde tussen 1909 en 1915 elf verschillende Russische regio’s, in het gebied van de Wolga, de Kaukasus en Centraal Azië. Hij droomde ervan dat uiteindelijk in ieder klaslokaal van Rusland beelden van de wonderen van het Russisch imperium getoond zouden worden. Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog maakte echter een einde aan zijn werk. In 1918 vluchtte hij weg uit Rusland, met zijn foto’s. Hij kwam uiteindelijk in Frankrijk terecht, waar hij in 1944 stierf. Hij heeft als fotograaf nooit de erkenning gekregen die hij zocht en verdiende.

Zoals gezegd werd kleurenfotografie pas populair vanaf 1960. Daarbij werd een andere kleurenmethode gebruikt, de substractieve, die uitgaat van een combinatie van de (meng)kleuren geel, magenta en cyaan. Maar het leuke is dat we dankzij de digitale fotografie nu weer helemaal terug zijn bij de additieve kleurenmethode. Een digitale chip is opgebouwd uit rood, groen en blauw lichtgevoelige sensoren, die informatie omzetten naar pixels. Die informatie wordt vervolgens gecombineerd tot één kleurenfoto. Zo wordt toch nog een beetje recht gedaan aan de nalatenschap van de “onbekende” Prokudin-Gorskii!

Een groot deel van de informatie uit deze blog komt uit het boek Prokudin-Gorskii true colours (trichromatische fotografie) van Barbera Brakel, een uitgave uit 2008 van Uitgeverij d’jonge Hond te Harderwijk.
Een mooie uitgave van zijn foto’s is te vinden in Nostalgia: The Russian Empire of Czar Nicholas II, uitgeverij Die Gestalten Verlag uit Berlijn, 2012.

De Nederlander Ben van Lieshout heeft in 2011 een interessante film gemaakt over een paar van de reizen van Prokudin-Gorskii in Rusland.