Russkie van Anastasia Khoroshilova

Een paar maanden terug kocht ik een nieuw fotoboek, dat mij nogal in verwarring bracht. Het was het boek Russkie van de Russische fotografe Anastasia Khoroshilova *.

De verwarring kwam door de foto’s, die zo bijzonder waren, dat het voelde alsof de meeste andere foto’s die ik tot dan toe had gezien niets voorstelden. Dat kan natuurlijk niet, er zijn heel veel mooie foto’s in de wereld, maar op de een of andere manier vielen die toen even in het niet bij deze foto’s. Anastasia Khoroshilova heeft portretten gemaakt van mensen, die wonen op het platteland van Rusland, in de primair Boeddhistische regio van Kalmukkië  (een autonome republiek van de Russische federatie, gelegen aan de Kaspische Zee). Hele simpele, maar tegelijk ook bijzonder rijke foto’s, waarop de mensen steeds heel natuurlijk in hun omgeving staan afgebeeld. Scherp, mooi belicht, in groot beeld, duidelijk op hun gemak in hun eigen omgeving, maar vooral:  heel vanzelfsprekend. Indrukwekkend! Zie haar foto’s op www.khoroshilova.net.

Als ik mijn aantekeningen bij de foto’s bekijk zie ik de volgende woorden: kleur, prachtig heel natuurlijk licht, bijna 3D zo diep, altijd de omgeving erbij, mensen met een duidelijke blik, contact, geen portretten maar echte mensen, je wilt ze beter leren kennen maar het voelt tegelijk of je ze al een beetje kent, ontroerende, autonome mensen, mensen die verwachtingen uitstralen of juist leven vanuit vrede met wat het leven is, met een soort trots, waardigheid, mensen met liefde; de foto’s hebben een soort evenwicht tussen dichtbij (persoonlijk) en met afstand (privacy).


Ze doen me denken aan de kleurrijke beelden van Prokudin-Gorskii (zie mijn blog van 15 februari 2014), aan de rechttoe rechtaan portretten van Rineke Dijkstra, aan de persoonlijke foto’s van Bertien van Manen. Anastasia Khoroshilova zelf zegt nogal beïnvloed te zijn door de foto’s van Sergei Lobovikov (1870 – 1941), die begin 20e eeuw portretten in zwart-wit maakte van mensen op het Russische platteland.

Ik heb haar per mail gevraagd wat voor camera ze gebruikte, en het antwoord is: een analoge (!) Pentax 67II camera. Geen kleinbeeldcamera dus, maar een middenformaat camera met een negatief-formaat van ruwweg 6 x 7 cm. Dat was ook wel te verwachten gezien de grootte en beeldkwaliteit van de foto’s.


Bij het maken van de portretten volgde ze een hele persoonlijke benadering: Eerst nam ze ruimschoots de tijd om de mensen te leren kennen. Dan besprak ze uitgebreid met ze hoe, waar en met wie ze op de foto zouden willen. En dan maakte ze precies dié foto van de mensen. De mensen voelden zich op hun gemak bij de fotografe en in de situatie waarin ze gefotografeerd werden, en dat zie je! Het doet me denken aan de manier waarop de Duitse fotograaf Thomas Struth familieportretten maakte. De foto’s van Khoroshilova hebben dezelfde “natuurlijke” kwaliteit als die van Struth, maar ik vind ze mooier, scherper, kleurrijker, en vooral natuurlijker.

Veel van mijn verwarring bij de foto’s van Anastasia Khoroshilova vind ik terug in een stuk van Alexander Borovsky (hoofd van de Afdeling voor Hedendaagse Kunst van het Russische Staats Museum in St. Petersburg) uit 2006, getiteld: To find the key that fits. Deze tekst is te vinden op de website van Anastasia Khoroshilova.

“Laat ik om te beginnen zeggen dat ik in eerste instantie geen woorden vond om de fotografie van Anastasia Khoroshilova te beschrijven. Niet omdat ik, zoals meestal het geval is, greep moest zien te krijgen op de raadsels waarvoor bijzondere, op persoonlijke ideeën gebaseerde beelden je stellen. Integendeel, de beelden van Khoroshilova zijn bijzonder duidelijk en aantrekkelijk. “Hun deuren staan wijd open”, zouden Russische dichters zeggen. De reden voor mijn aarzeling lag ergens anders. Feitelijk lag het probleem in mij, in de moeilijkheid om adequate woorden te vinden om de beelden te beschrijven. Ik ben al heel lang ontevreden met de stand van zaken op dit terrein. De beschrijvende taal van de moderne fotografie is ontstaan in de 60-er jaren van de vorige eeuw (Barthes, Benjamin, Sontag, etc.) en is vervolgens helemaal vast komen te liggen. (………). Anders gezegd: moderne fotografie staat helemaal in dienst van de semiotiek, sociale kritiek en psychoanalyse. Om die reden merkte ik dat ik bij het bestuderen van het werk van deze jonge kunstenaar opliep tegen de grondbeginselen van de betekenisgeving van fotografische beelden, waarmee ik wil zeggen dat ik helemaal kwijt was hoe je daarover kon denken.” (deze vrije vertaling uit het Engels is van Henk Verburg)

En daarna (heel grappig, vind ik) begint hij in zijn tekst de foto’s op dezelfde wijze te beschrijven zoals ik dat in de derde alinea doe, dus zoekend naar passende woorden. Hij zegt erbij dat dit eigenlijk de manier is waarop je naar “oude” foto’s kijkt, foto’s waarbij je niet op zoek gaat naar een diepere betekenis. Anastasia Khoroshilova, zo concludeert hij, maakt foto’s van moderne mensen in de geest van die oude foto’s! Foto’s die “alleen maar” in beeld vastleggen hoe de werkelijkheid van dat moment eruit zag.


Maar die soms toch meer doen! Georgij Nikich  (Russische kunsthistoricus) concludeert in een essay in het boek Russkie over de foto’s in het boek: “Misschien is de weergave van de werkelijkheid in foto’s niet mooier dan de werkelijkheid zelf. Maar de essentie van wat die werkelijkheid is kan door fotografie wel toegankelijk worden g

*      Anastasia Khoroshilova – Russkie, OIP/EIKON, Wenen, 2008